Prof. Исмайыл Мяммядli, prof. Айдын Ялякбяров, f e. n. Бящруз Абдуллайев


с. 1 с. 2 ... с. 40 с. 41


АЗЯРБАЙЖАН МИЛЛИ ЕЛМЛЯР АКАДЕМИЙАСЫ

НЯСИМИ АДЫНА ДИЛЧИЛИК ИНСТИТУТУ

СЯМЯД ВУРЬУНУН

БЯДИИ ДИЛИНИН ИЗАЩЛЫ

Л Ц Ь Я Т И

БАКЫ – 2011

Lüğət xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 105 illiyinə həsr olunmuşdur.
Азярбайжан Милли Елмляр Академийасы Нясими адына Дилчилик Институту Елми Шурасынын 29 ийун 2011-жи ил тарихли ижласынын (4 №-li протоколу) гярары иля няшр олунур.

Лцьят Kitab Еvi İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə çap edilmişdir.


Редактор вя юн сюзцн

мцяллифи Исмайыл Мяммядli,



филолоэийа елмляри доктору,

профессор
Тяртибчиляр: prof. Исмайыл Мяммядli, prof. Айдын Ялякбяров, f.e.n. Бящруз Абдуллайев, f.e.n. Нярэиз Рящимзадя, f.e.d. Няриман Сейидялийев, f.e.d. Мирвари Исмайылова, Ниэар Хялифязадя
Ряйчиляр: Мясуд Мащмудов,

филолоэийа елмляри доктору, professor

Фяридя Ляман,

филолоэийа üzrə fəlsəfə doktoru

Салатын Ящмядли,

филолоэийа цзря фялсяфя доктору
Сямяд Вурьунун бядии дилинин изащлы лцьяти.

Бакы, «Елм», 2011, 672 сящ.


Лцьят С.Вурьунун ясярляринин дилинин лцьят тяркибини якс етдирян илк изащлы лцьятдир. Бурада С.Вурьунун бядии ясярляриндя ишлянмиш бцтцн лцьяви ващидляр ящатя олунмушдур. Лцьятдя сюзлярин мяналары вя мяна инжяликляри верилмиш, онлар С.Вурьунун лирик ясярляриндян, щабеля епик-лирик вя драм ясярляриндян эятирилмиш иллцстрасийалар (поетик мятнляр, бязян ися мисра вя бейтляр) ясасында изащ олунмушдур.

Шаирин ядяби-бядии ирсиндя истифадя етдийи фразеолоъи бирляшмялярин дя мяна инжя­ликляри, чохмяналылыг нцмунялярля верилмишдир. Лцьят мягаляляриндяки лексик ващидлярин орфографийасы шаирин ясярляринин чап вариантындакы кими, дяйишдирил­мя­дян верилмишдир. Лцьят С.Вурьунун ясярляринин 6 жилдлийи ясасында тяртиб олун­муш­дур.

С.Вурьунун бядии дилинин лцьятиндя 6215 сюз вя 1753 ифадя гейдя алынмышдыр.

Лцьятдя цмумиййятля 7968 сюз вя ифадя юз изащыны тапмышдыр.





Xalqın böyük bir dövləti də vardır. O da xalqımızın dilidir. Dil xalqın namusu deməkdir, tarixi deməkdir, vicdanı deməkdir. Biz dil məsələsini hər bir yerdə göz bəbəyimiz kimi gözləməliyik

Səməd Vurğun
ÖN SÖZ
Səməd Vurğun XX əsr Azərbaycan ictimai-siyasi və bədii fikrinin, nəzəri-estetik düşüncəsinin tarixində təkrarsız bir tarixi şəxsiyyət olmuşdur. Onun ədəbi irsi eyni zamanda ədəbi bədii dilimizin inkişafı, zənginləşməsi və dil quruculuğu baxımından bu gün də son dərəcə dəyərlidir. Bütövlükdə hər bir söz sərrafının, söz korifeylərinin bədii əsərləri gələcək nəsillər üçün də qiymətli xəzinəyə çevrilir. Bu xəzinə lüğətləşdikdə isə onun həm belə sənətkarların yaşadıqları dövrün dil mənzərəsini tam dəqiqliyi ilə qoruyub saxlamaqda, həm də sonrakı nəsillərə bəhs olunan dövrün söz cövhərlərini çatdırmaqda, məna incəliklərinin əks etdirilməsində dəyərini, mövqe­yini heç bir şeylə əvəz etmək olmaz. Səməd Vurğunun bədii yaradıcılığından danışarkən şairin xalqın həyatını nə dərəcədə dolğun, dürüst, sərrast təsvir etməsi, sənətkar məqsədinin bədii həlli, bugünkü dünyamızın işıqlı tərəflərinə, müasir­lərimizə, zəmanəmizin müsbət enerjili adamlarına yönəldilən diqqət, qədim, yaşarı ənənələrimizin davamı və inkişafı kimi ciddi məsələlər təhlillərin əsasında dayanır.

Vaxtilə böyük rus alimi L.V.Şerba azman söz ustalarının ədəbi-bədii irsləri barədə demişdir: “Nəhəng sənətkarların hər bir sətri belə gələcək nəsillər üçün misilsiz dərəcədə qiymətlidir.”

Bu sözləri ölməz şairimiz Səməd Vurğuna da aid edə bilərik, çünki söz sərrafımız şeir sənəti tariximizdə təkrarsız bir qələm sahibi olduğu kimi, Azərbaycan ədəbi-bədii dilinin gözəl bilicisi, ona yeni çalarlıqlar, məna incəlikləri gətirən yenilikçi şair, Azərbaycan bədii-poetik üslubunun inkişafı tarixində özünəməxsus fərdi üslubu ilə seçilən bir ədəbiyyat xadimidir. Səməd Vurğunun 6 cildliyinin (1960-1972-ci illər nəşri) 4 cildindəki şeirləri, poemaları və dram əsərləri əsasında tərtib olunan bu lüğət Azərbaycan lüğətçiliyi tarixində anadilli yazıçı və şairlərimizin bədii irslərini tam mənada özündə əks etdirən ilk məlumat kitabıdır, ilk təşəbbüsdür. Lüğətdə 6215 söz və 1753 ifadə vardır. Cəmisi 7 968 söz və ifadədir. Şairin dilinin lüğətinin hazırlanmasında əsas məqsəd ədibin bədii əsərlərində istifadə olunmuş leksik vahidlərin miqdarını göstərmək və mənalarını müəyyənləşdirmək olmuşdur. Lüğət eyni zamanda XX yüzilin I yarısı Azərbaycan ədəbi-bədii dili tarixinin dərindən öyrənilməsi üçün, habelə gələcəkdə hazırlanılacağı nəzərdə tutulmuş Azərbaycan dilinin böyük izahlı lüğəti üçün də gərəkli mənbə kimi dəyərlidir. Səməd Vurğunun dilinin lüğətini sözün tam mənasında dilin izahlı lüğəti (doğrudur, burada sözlərin izahlı lüğətə düşməyən mənaları da müşahidə olunur) hesab etmək olmaz. Ümumən şair və yazıçıların əsərləri əsasında hazırlanmış lüğətlər lüğətçilikdə məlumat xarakterli lüğətlər kimi qəbul olunur. Çünki belə lüğətlər ana dilinin izahlı lüğətinin bütün vəzifə və xüsusiyyətlərini yerinə yetirə bilmir. S.Vurğunun dilinin lüğəti şairin bədii əsərlərində işlənmiş söz və frazeoloji ifadələri əhatə etmək vəzifəsini yerinə yetirmişdir.

Lüğətdə verilən lüğət məqalələri bu və ya digər sözün məna və işlənməsinin səciyyələndirilməsinə həsr olunmuşdur. Bu sözlərin hər birinin S.Vurğunun dilində kəsb etdiyi mənaların köməyi ilə oxucuda aydın təsəvvür hasil ola bilər.

Səməd Vurğunun dilinin lüğətini AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Lüğətçilik şöbəsinin əməkdaşları – şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Oruc oğlu Məmmədli, baş elmi işçi, filologiya elmləri doktoru, professor Aydın Qulam oğlu Ələkbərov, aparıcı elmi işçi, filologiya elmləri namizədi mərhum Bəhruz Teymur oğlu Abdullayev, aparıcı elmi işçi, filologiya elmləri doktoru Nəriman Fərman oğlu Seyidəliyev, baş elmi işçi, filologiya elmləri namizədi mərhum Nərgiz Rəsul qızı Rəhimzadə, böyük elmi işçi, filologiya elmləri doktoru Mirvari Abbas qızı İsmayılova, böyük elmi işçi Nigar Əli qızı Xəlifəzadə tərtib etmişlər. Lüğət qısa müddətdə 1999-2000-ci illərdə hazırlanmışdır. Kartotekanın hazırlanması və lüğətin tərtibi az bir zamanda həyata keçirildiyi üçün çox güman ki bu məlumat kitabına şairin işlətdiyi sözlərdən düşməyənləri də ola bilər. Vaxt məhdudluğuna görə şairin dilindəki sözlərin işlənmə tezliyini də verə bilmədik. Odur ki, vurğunsevərlərdən, belə bir halla rastlaşa bilənlərdən irəlicədən üzr istəyirik. Lüğət ilk təşəbbüs olduğu üçün kitabda yol verilə bilinən nöqsan və qeyri-dəqiqlikləri görüb bizə yazıb göndərən həmvətənlərimizə də bəri başdan razılıq edirik. Təbiidir ki, qeyd və təkliflərinizi lüğətin gələcək nəşrlərində nəzərə alacağıq. Lüğətin çapa hazırlanması zamanı tərtibçilərə öz dəyərli tövsiyə və məsləhətləri ilə kömək etmiş professor Məsud Mahmudova, filologiya üzrə fəlsəfə doktorları Fəridə Ləmana, Salatın Əhmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Professor

İsmayıl Məmmədli

Лцьятдя эедян ихтисарлар
alm. – almanca

anat. – anatomiya termini

arxeol. - arxeologiyada

arxit. - arxitekturada

aта.сюзц – аталар сюзц

баьл. – баьлайыжы

biol. – biologiya termini

бот. – ботаника термини

жоьраф. – жоьрафийа термини

дан. – данышыг дилиндя

дяниз. – дянизчиlikdя

дилч. – дилчиликдя

етногр. - етнографийада

яд. – ядат

яр. – ярябжя

явяз. – явязлик

фарс. – фарсжа

ф. – феил

ф.баь. – феили баьлама

фялс. – фялсяфя термини

ф.сиф. – феили сифят

ф.ис. – феили исим

физ. – физика

фр. - франсызжа

хар. – харижи

хяб. – хябяр

хцс. – хцсуси термин

ижб. – ижбар нюв

игт. – игтисадиййат термини

инэ. – инэилисжя

ис. – исим

истещ. – истещза иля

итал. - италйанжа

иш.явяз – ишаря явязлийи

кич. – кичилтмя исим

кин. – кинайя иля

кит. – китаб дилиндя

кющн. – кющнялмиш сюз

класс. – классик дилдя

гарш. – гаршылыглы феил

гайыд. – гайыдыш феил

гяд. – гядим сюз

гош. – гошма

грамм. – грамматикада

лат. - латынжа

мяж. – мяжази мянада

мяжщ. – мяжщул феил

мящ. – мящялли сюз

мигд.с. – мигдар сайы

монг. – монголжа

мус. - мусигидя

мцг.дяр. – мцгайися дяряж.

нифр. – нифрят

охш. – охшама формасы

пол. - полйакжа

ряс. – рясми дилдя ишлянян сюз

рус. - русжа

сяс тягл. – сяс тяглиди

сыра с. – сыра сайы

сиф. – сифят

шаир. – шаираня сюз

тар. – тарих

тянт. – тянтяняли сюз

т.-ли ф. – тясирли феил

т.-сиз ф. – тясирсиз феил

топ. – топлу исим

тцрк. - тцркжя

цст. д. – цстцнлцк дяряжяси

уш. – ушаг дилиня мяхсус сюз

йер. – йерлик щалда

йун. - йунанжа

з. – зярф

зар. – зарафатла

зоол. – зоолоэийа термини


Шярти ишаряляр
.. ситатларда ихтисары билдирир

 Мяна иля ялагядар олан сюз бирляшмялярини изащдан айыран ишаря

// Мяна инжяликлярини айыран ишаря

◊ Фразеолоэийаны (идиоматик ифадяляри) айыран ишаря



― ситатлары тяртибчи мисалларындан айыран ишаря

Лцьятин гурулушу
Лцьят цмумян шаир вя йазычыларымызын бядии ирсляринин дили ясасында тяртиб едилмиш илк сорьу китабыдыр. Лцьятин сюзлцйцнцн щазырланмасы заманы мцяййян мейар вя принсипляр эюзлянилмишдир:

  1. Лцьятдя сюзляр ялифба сырасы иля верилир.

  2. Лцьятин сюзлцйцня шаирин бядии ясярляринин лцьят тяркибиндя ишлянмиш бцтцн нитг щиссяляриня аид сюзляр вя сюз бирляшмяляри дахил едилмишдир.

  3. Хцсуси адлар – антропонимляр, топонимляр вя б. ъоьрафи адлар лцьятдя верилмямишдир.

  4. Сюзлцйя дахил едилян лексик ващидлярин орфографийасы шаирин няшр олунмуш чохъилдлийиндя олдуьу кими сахланылмышдыр.

  5. Айры-айры лексик ващидлярин мяналары, мяна чаларлары йалныз шаирин бядии дилиндя ифадя етдийи мяналара, кясб етдийи мязмуна эюря сыраланмышдыр.

  6. Шаирин бядии дилиндяки сюзлярин семантик гурулушу даща мцфяссял шякилдя якс олунур.

  7. Лцьятин сюзлцйцня дахил едилян лексик ващидлярин грамматик, цслуби вя башга яламятляри щаггында даща дол­ьун мялумат верилир.

  8. Шаирин бядии дилиндяки фразеоложи ифадяляр бцтцнлцкля вя там шякилдя сечилмиш вя лцьятдя изащыны тапмышдыр.


АЗЯРБАЙЖАН ЯЛИФБАСЫ
Аа Гг

Бб Лл

Жж Мм

Чч Нн

Дд Оо

Ее Юю

Яя Пп

Фф Рр

Ээ Сс

Ьь Шш

Щщ Тт

Хх Уу

Ыы Цц

Ии Вв

Ъъ Йй

Кк Зз
А
А. нида жцмлянин яввялиндя вя йа ортасында чаьырыш, хитаб, мцражият билдирир. Кяфяндир, а балам, сярапярдяляр. Достум, а гардашым, апар мяни тез! [Шурийя:] А киши, бир даныш! А гызым, цзцндян эютцр дуваьы. Гой ачыг эюрцнсцн айын габаьы.

Аб, ис. [фарс.] (клас.) су.

Абад, сиф. [фарс.] мяж. шян, шад. кюнцл мцлкц бир тамаша. Вятян мцлкц абад йашар вяфадары эюряндя, Бу эцн кюнлцм еви йеня абаддыр. Абад олмаг, - йахшылашмаг, йашайыш цчцн лазым олан щяр жцр вясаитля тямин олунмаг. Истясяниз солухмаз абад олар.

Абаданлыг, ис.: абаданлыьа ял гоймаг - щяр щансы бир йердя ящалинин йашайышына лазым олан шяраити йаратмаг. Щяря бир ял гойса абаданлыьа; Кяндимиз бюйцйцб бир шящяр олар.

Абы, сиф. Ачыг-эюй, мави рянэли. Эащ абы рянэ олур, эащ да гырмызы.

Абидя, ис. [яр.] 1. Тарихи ящямиййяти олан бир щадисяйя вя йа тарихи бир шяхся хатиря олараг гойулан нишанэащ, щейкял вя с. Онларын шяряфли, шанлы адыны; Мярмяр абидяляр цстцндя йаздыг; 2. Гядим дюврляря аид мядяниййят ясяри. Тарихляр шащиди абидяляр дя; 3. мяж. Йадиэар. Йаныр эюзял абидяляр.

Аби-щяйат – щяйат суйу, дирилик суйу (яфсаняляря эюря, эуйа зцлмятдя бир чешмянин суйу олуб, ону ичянляр щеч юлмязлярмиш. [Азяр баба:] Бу да аби-щяйат… ич, оьлум. Буну.

Абыр, ис. [фарс. абру] Цст-баш, эейим, гийафят, защири эюрцнцш мянасында. «… Бу абырла нежя эязим мян кцчялярдя?»

Аж, сиф. 1. Ажлыг щисс едян, йемяйя ещтийажы олан, гарныбош. Ня дилянчи галды, ня бир няфяр аж. Арвад-ушаьымыз Иранда аждыр. ◊ Аж гурд (мяж.) – Сон дяряжя аж, ажэюз, гарынгулу. Аж гурд кими йалайырлар додагларынын эялини.

Ажэюдян, сиф. (дан.). Чох йейян, доймаг билмяйян. Фикри дар, гялби дар, ажэюз, ажэюдян.

Ажэюз, сиф. Тамащкар, щеч шейдян эюзц доймайан. Фикри дар, гялби дар, ажэюз, ажэюдян.

Ажэюзлц, сиф. Тамащкар, щеч шейдян эюзц доймайан. Йем олар ажэюзлц аь булудлара.

Ажы, исф. 1. мяж. Фялакятли, мяшяггятли, дярд вя кядярля долу. Алнында мин ажы фялакят изи, Эцнлярин бириндя бир ажы рузэар.

Ажыдил, сиф. Данышаркян щамыны санжан, ажы сюз дейян, ажылайан, зящярляйян. Бядсифят, ажыдил олур бир чоху.

Ажыг, ис. Щирс, гейз, гязяб. Гара зянжи ажыьындан няфяс алыр аьыр-аьыр.

Ажыгланмаг, ф. 1. Ажыьы тутмаг, щирслянмяк, шиддятлянмяк, гызмаг. О, тез ажыгланыр, тез дя йумшалыр.

2. Биринин цстцня гышгырмаг, мязяммят етмяк, данламаг. – Имран ажыгланыр… – ушагсан ки, сян… Ойан, анжаг ажыгланыб Йеня мяни сюймя эял.



Ажыглы, сиф. мяж. Шиддятли, жошгун, дящшятли, горхунж вя с. мяналарда. Ажыглы Кцр илан кими доланар. Цфцгляриндя ажыглы йелляр ясян..

Ажылыг, ис. Ажы шейин щалы; ажы дад, ажы дад верян. Бялкя дя щяр ширинлик бир ажылыг йемякдир.

Ажымаг, ф. 1. Йазыьы эялмяк, цряйи йанмаг, рящми эялмяк, мярщямятя эялмяк. Ажыйырам бу жейрана, Сонасан ажыйыр бажыйа гардаш. Ажымаг билмяйир о инсанлара. Ня юмря ажыйыр, ня йаша дцнйа.

2. Тяяссцф етмяк, щейфсилянмяк. Ажымадан эянжлийиня, парлаг ямялляриня.



Ажиз, сиф. [яр.] Ялиндян иш эялмяйян, бажарыгсыз, зяиф. Ахан селляр гаршысында; Ажиз мискин галырлар. Жялал дцшцндцкжя бу гядяр ажиз.

Ажизлик, ис. Бажарыгсызлыг, зяифлик, гятиййят... Гой буну елляр. Бир ажизлик, бир шикайят кими санмасын.

Ажлыг, ис. мяж. 1. Йемяйя ещтийаж щисси // узун мцддят дойунжа йемямя. Ажлыьындан дишляри килидлянян… инсанлары.. Ажлыг йаьыр бахышлардан.

2. Цмумиййятля гытлыг, щяр щансы истещлак шейляринин азлыьы, чатышмамасы, тапылмамасы. Будур йохсуллуьун, ажлыьын сону. Дейирляр: «Колхозда ажлыг олармы?»

3. Мящсулсузлуг вя йа башга бир ижтимаи фялакят нятижясиндя ямяля эялян гытлыг, гящятлик, ярзаг йохлуьу. Дюзяр ажлыьа да бир ифтихарла. Бу байрагда жанланыр бир сон ажлыг дцнйасы..

Ачар, ис. Гыфылы ачыб баьламаг цчцн дямирдян гайрылмыш алят. // мяж. мянада. Йаша, елмин гадир сяси! Бир Танрысан; Гыфылланмыш щикмятляря сянсян ачар.

Ачыг, сиф. 1. Сямимиййят ифадя едян, сямими. Ондакы щяр фикрин ачыг эюзляри. Дедим бир аз ачыг даныш; Бу сюзцн сирри нядир.

2. Юртцсцз щеч бир шейля юртцлмямиш. А гызым, цзцндян эютцр дуваьы; Гой ачыг эюрцнсцн айын габаьы.



Ачыглыг, ис. Ачыг йер, дцзянэащ, ачыг сащя, мейдан. Тейлянир даьларын гылынж йалында; Бязян ачыглыгда, бязян галында.

Ачыгцряк, сиф. Сямими, цряйиачыг. Ачыгцряк, гарагабаг бир лоьман кими.

Ачылмаг, ф. 1. Чичяклянмяк, эюрцнмяк, защир олмаг. Чичякляр ачылыб гушлар эцляндя.

2. Башланмаг. Ачылыр ортада бир рясми сющбят; Айаьа галхараг министр Елхан.

3. Булуддан азад олмаг, айдынлашмаг, айазымаг. Эцняш гырпынанда ачылды щава; Дайанды ордулар, дурду цз-цзя.

Ачмаг, ф. 1. Инаныб сюйлямяк, ачыгжасына демяк. Кимдир ачыб дейян Имрана буну; Эял мяндян эизлятмя, ач, сюйля ашкар.

2. мяж. Хошуна эетмяк, цряйиня йатмаг, севиндирмяк. Ня дя ки о дурна эюзлярин сянин; Артыг эцлдцрмяйир, ачмайыр мяни.

3. Щялл етмяк, йолуна салмаг, тядбир эюрмяк. // Видади! Дарыхма, биздя мясял вар; Бир йандан баьлайан, бир йандан ачар.

Ад, ис. 1. Доьулдуьу заман адама верилян шяхси исим. «Ай гыз, нядир адын?» // Щяр чичяйин бир ады вар… [Хосров:] Адлары чохса да, юзляри йохдур!.. [Мярйям:] Лянятя эяляйди Хосровун ады!.. / Адына инсанлар – Мяжнундур – деди. Одлар юлкясидир мцгяддяс адын.

2. Шющрят. Адын шяряфлидир сянин ей гадын! Вахтсыз юлдцнцзся, дурур адыныз; Щяр эялян сабаща, щяр кечян эцня; Инсанын щцняри, ешги ад олсун… Адын вар халгымын щяр алгышында Дцзц, горхулудур Елдарын ады.

3. Бир шейин шифащи ишаряси. Индидян адыны гойурам «Марал» / дедиляр о эцнцн адына синифлярин давасы Бир дя щяр инсанын. Щяр шейин ады / Ишчилярин адындан бир елчидир бу байраг. Ня Мяжнун, ня Лейли, ня дя бийабан галмамыш, онларын ады йашанды..

4. мяж. Ясас, бящаня, сябяб мянасында. О щяр ахшам кеф чякмяйя эедяр ижлас адына. Инсанлыг адына диванлар тутдуг – О да инсанлыьын бюйцк адиля бизи алгышлар. Дедим: Бир шей йазым – щяйат адына..

Ад алмаг – шющрят газанмаг, мяшщур олмаг, йахшылыг­да мяшщур олмаг. Бир ад алажагмыш Мящяммяд Гажар… Ад вермяк – гиймятляндирмяк. Шаир бу инсана немят ад вермяк.. Щяля бахаг елляр. Она ня ад верир. Ащ, ня дейим, ня ад верим бу алямдя мян сана? Мян ня дейим? Ня ад верим о ютярки вядляря? Ад гоймаг – йахшы ишляри иля адыны ябядиляшдирмяк, шющрят газанмаг (бу мянада «ад гойуб эетмяк» шяклиндя дя ишлянир.) Йетишди сащиля кющня тярланым; Тарихдя ад гойан гящряманым. Дцнйада бир ад гойса да, Инсан ола билмяз / Сабащ чинли достум ад гойур Чиндя; Тарихдя ад гойду / Ады вар, юзц йох – йалныз сюздя олуб щягигятдя мювжуд олмайан шей щаггында. Юзц бир йохлугкян, ады вар иди. Ад тутмаг – йада салмаг, хатырламаг. Едилян жинайятлярин адыны тут онлардан хябяр ал! Ады чякилмяк – хатырланмаг. Адым чякилям бяхтимдян кцсдцм. Ад чыхармаг – шющрят газанмаг, мяшщур олмаг. Диварларда ад чыхармыш гящряманларын..

Ада, ис. [жоьр.] щяр тяряфи су иля ящатя олунмуш гуру; жязиря // Тяшбищ, бянзятмя мянасында. Буръуа ганлы бир дяниз; Сян орталыгда бир ада…

Адам, ис. [яр. адям] 1. Щейвандан фяргли олараг данышмаг вя дцшцнмяк, ижтимаи ямяк просесиндя алят гайырмаг вя ондан истифадя етмяк габилиййятиня малик олан жанлы мяхлуг; инсан, бяшяр. Адам анасыны щеч унудармы? Бахыр эюзляриня, инанмыр адам.

2. мяж. (дан.) Арха, щавадар, тяряфдар, кюмякчи, щимайячи, гощум-гардаш. Бахыр гырылмасын бизим адамлар. Шаир, Жавад ханын адамыйыг биз.



Аддым, ис. 1. Йерийяркян айаьын галдырыб иряли атылмасындан ибарят щярякят; гядям. О йериди беш-он аддым. Бязян ити, бязян сейряк. Аддымларымла мян; Йахынлашдым она..

2. «Сцрятли», «эениш», «гяти» вя с. сюзлярля бярабяр бир ше­йин ирялилямясини, инкишафыны эюстярмяк цчцн ишлянир. Ясрин эениш аддымлары сцрят аландан бяри..

Аддым атмаг, ф. 1) мцнтязям аддымларла йеримяк, ирялилямяк, иряли аддым атмаг. Мян аддым атдыгжа щей аьыр-аьыр. 2) мяж. Тяшяббцс етмяк. Кимдир аддымыны саьдан атанлар? Дейиб аддымыны иряли атыр.

Аддым-аддым, з. Аьыр-аьыр, йаваш-йаваш. Сян долашдын бу йерляри аддым-аддым…. Аддым-аддым, аста-аста, тцрбяйя айаг басыр.

Аддымбашы, з. Щяр аддымда, щяр йердя, тез-тез, арасы кясилмядян. Щяр аддымбашында бир йени немят; Щяр аддымбашында бир кянд, бир шящяр.

Аддымламаг. 1. Мцнтязям аддымларла йеримяк, ирялилямяк, иряли аддым атмаг. Гожа ряссам аддымлайыр сяндяляйяряк.

2. мяж. Ютмяк, кечмяк, ютцб-кечмяк.. О табутун архасынжа аддымлайыр бир шящяр эцнляр аддымлайыр, эедир иряли.



Аддымлыг, ис. 1. Адятян сайлара гошулараг мясафянин нечя аддым олдуьуну эюстярир. Бары аддымлыг бир мянзил ися..

Адят, ис. [яр.] 1. Щяр щансы бир халгын щяйатында гядимдян бяри гябул едилмиш вя кюк салмыш яняня, рясм. Щяр елин, щяр эцнцн юз адяти вар. [Азяр баба:] Бу гожа дцнйада бир адят дя вар. Гадын олан йердя ядалят дя вар!.. ..Щяр ганундан, щяр адятдян. Йемиш дюня-дюня вя диксинмишдир. // Гайда, дяб. Елминля тапдадын мянщус адяти.. Айрыла билмярям мян бу адятдян.

2. Бир адам цчцн ади щал алмыш гайда. Цсул, щярякят тярзи, тямайцл; вярдиш. Бир ялля дя гылынж вурмаг мяним кющня адятимдир. Бу тярки-дцнйалыг йаман адятдир. [Азяр баба:] Фялакят юзц дя бир жцр адятдир. Адятим олмушдур алышыб йанмаг. Буръуйун ган сормаг олмуш адяти. Мяндя бу садялик бир адят олмуш. Язялдян мясялдир; талейи, бяхти / Жевиздя сынарлар, бу бир адяти – Гайалардан атылмаг она бир адят олмуш.

3. Хасиййят мянасында. «Буьа, бу адятдян бир дяфя ял чяк!»

Ади, сиф. [яр.] Садя башгаларындан фярглянмяйян. ..ади фящлядир! – [Азяр баба:] Бу ади су дейил, Аби-щяйатдыр. – Боьмажа жящд едир юз пянжясиля. Бойцк бир инсаны ади сятялжям – Ади дашдан гурур, ади тахтадан.

Адил, сиф. [яр.] Ядалятли. Буйруг сизинкидир адил щюкмдар; Сиздя ядалят дя, фязилят дя вар. – Ща… ща… гям йемяйин, адил щюкмдар!

Адланмаг, ф. Мцяййян ад данышмаг, мцяййян ады олмаг. [Вязир:] Ей Хосров адланан бюйцк щюкмдар! – Тярк етдим о Газах адланан йурду… – Гардашлыг адланан илк няьмямизя. Гушлар да сяс верди…

Адрес, ис. Цнван. Мяни инжидир… бязян... Шцбщяли гызлардан адрес алмаьым..

Адсыз, сиф. Ады олмайан // Ады мялум олмайан. Адсыз гящряман.

Адсызлыг «Адсыз»дан мцжяр. Эюрдцм адсызлыьыны вя савадсызлыьыны ляьв едян... болшевик ишчиляри.

Афярин, нида (фарс.) Тяриф, тящсин, ифадя едир; ящсян, мярщяба. Биздян узаг хяйалына афярин!

Афят, ис. [яр.] мяж. (шаир). Сон дяряжя эюзял гыз, гадын, дилбяр щаггында. Чох да дцшцнмясин о афятжан / Нечин утанмадыныз? Щеч сатылырмы афят?

Афитаб, ис. [фарс.] Эцняш. Йердя иди афитаб..

Аь. 1. сиф. Гар, сцд, табашир рянэли (гара якси). Нурлар тюкцлцрдц аь сачларындан; Тарихлярин шащидидир мяним бу аь бирчяйим; Ащ, бу ахшам ня эюзялдир ондакы мянайа бах. Парчаланмыш аь булудлар эюйдя баьдаш гурараг; Бурда аь суларын хош няшийяси; Эюрдцм ки, эялиням… эеймишям дцм аь

2. сиф. Тямиз, йазылмамыш. Синямдя аь галан бир дяфтярим вар.

3. сиф. Айдын, ашкар, эизли олмайан. Юмцр дедикляри дальалы бир су… Аьдыр инсанларын фикри, дуйьусу.

4. иш. (мяж., тар.) сосиализмин дцшмянляри мянасында. Сащилляр бойунжа говдуг аьлары. Гой аьлар да, гаралар да; Сяадятля няфяс алсын; Аь ялляри … сыхдыьы замандан сатды Шуралар юлкясини; Ел бюлцндц … аь вя гызыл ясэяря.

5. сиф. (мяж.). Хейирли, файдалы, хейир-бярякят эятирян сонра баш эютцрцб дюн бир аь йеля; Йеришин охшасын ясян аь йеля.

Аь кяфян эейинмяк, Бах аь эейинмяк. Аь кяфян эейинди дцзляр, йамажлар. - Аь эейинмяк, Гарла юртцлмяк. Дцмаь эейиндикжя о, [гыш] башы батмыш, Йеня гар басажаг даь дюшлярини, Аь эцн эюрмяк - юмцр вяфасыздыр бизи тярк едир, щеч аь эцн гара эцн юмцрдян эедир. Бир аь эцн ешгиля щяр гара эцндя, Эцняшдян, щавадан, судан доймадыг; Аь эцнляр ясриня чох эюрмя буну… Щяйата, инсана юдя боржуну. Бах аь эцня чыхмаг. Хошбяхт олмаг, хошбяхт щяйат кечирмяк, ещтийаждан гуртармаг. Аь эцнляря чыхсын сизин Яли бяй; Кюрпя гузум, аь эцня чых; Йеня Бакы тез чыхардар бизи аь эцня.



Аь эцн (мяж.) – Хошбяхтлик, сяадят. Щяр аь эцн, щяр эюзял бай­рам онунчцн бир фялакятдир. Аь цнцн ишыьы эюрцняр сизя. Достун аь эцнцндя гара эейянляр. Дедим «гара эцнцн», «аь эцнцн» дя вар… Бялкя дя щяр бир аь эцн бир гара эцн де­мякдир. Позулду юмрцмцн аь эцн дяфтяри. Аь олмаг. Щеч жцр разылашмамаг, цзцня аь олмаг, цзцня гайытмаг. Бя­зян танрыйа да аь олур инсан. Йохса аь олурсан бюйцк Аллаща.

Аьа. ис. (кющн.) 1. Щаким, истисмарчы синифляря мянсуб адам; мцлкядар, бяй, задяэан. Буйруг сизинкидир мющтярям аьа! / Бир ел аьасыйды яввялки ярим / Хястядир «аьалар, гуллар дцнйасы» / …чаьырыр.. Аьасыз, кюлясиз бир эцня.

2. Сащиб, сащибкар, йийя, щаким. Оларсан онлара сян дя бир аьа.

3. Кечмишдя мянсяб сащибляриня, йахуд йашлы вя щюрмятли адамлара верилян лягяб – [Ислам:] Хош эюрдцк, аьалар!

Аьаж. 1. Будаглары вя бярк эювдяси олан чохиллик битки. Сапсарыдыр аьажларын йарпаглары // Хошдур аьажларын сярин кюлэяси // Сюйцд аьажында бар ола билмяз // Ня бир кюлэялик вар, ня дя бир аьаж.

2. Аьаждан щазырланан тир, диряк, тахта, шалбан вя с. – Диряйи титрямиш аьаж евлярин // Ахшамдан узанды аьаж тахтына.

3. Дар аьажы – мяж. юлцм. Гачыб гуртармышам дар аьажындан // Асылажагсыныз дар аьажындан.

Аьажа дюнмяк 1. бяркимяк, гурумаг, сяртляшмяк;

2. Щярякятсиз щала эятирмяк, щиссизляшмяк, щиссини итирмяк. Бярки­йиб аьажа дюндц голлары.

Аьалыг, ис. Щакимиййят, щюкмранлыг. – Бяхтийар арзулар ейля бир дцнйа – Аьалыг, кюлялик олмасын орда.

Аьарышмаг, ф. Аьармаг, эюрцнмяк (чохлу аь шей щаггында); аьармаьа башламаг, Цфцг йаваш-йаваш аьарышырды; Тарлада цч дястя гыз йарышырды.

Аьармаг, ф. 1. Гарла юртцлмяк, гар басмаг. Аьарыр сцд кими даьларын гары.

2. Эюрцнмяк, юз аьлыьы иля нязяря чарп­маг (аь шей щаггында). Аьарыр садя изляр беля йох дашларда; Аь думанлар аьарыр гашларда. Ятякли чюллярдя аьаран дяниз.

3. Сач вя саггала дян дцшмяк; чаллашмаг. Варсын да гядрини билмясин щяйат! Аьарды сачларын, юмрцн дя йары //Аьарса сачларым, тюкцлся дишим. Истярям йетишям о йаря бялкя // Сач аьарды, унутмадым сизи мян // Аьаражаг сачларын.

4. Ачылмаьа башламаг; дан йери сюкцлмяк, ишыгланмаг. Аьарды каинат Эцняш эцляркян / Аьарыр дан йери. // Аьарды пянжярям ойанды шящяр.

5. мяж. Цзцнцн рянэи гачмаг (горхудан вя с.). Аьармыш бянизи дцмаь сцд кими.

Аьбыьлы, сиф. Сатды Шуралар юлкясини узун вя аьбыьлы эенераллара.

Аьбирчяк. сиф. Сачы аьармыш йашлы, гожа, щюрмятли (гадын щаггында). Эюзцндя каинат башгадыр бцтцн; Эянжликдян зювг алыр аьбирчяк гары // Аьлайыр ихтийар, аьбирчяк ана // …Аьсаггал ата, аьбирчяк ана..

Аьбирчякли. Бах аьбирчякАьбирчякли Тамам гары юз эялинлик палтарыны сандыьындан чызардараг … // Эялинляр дя, аьбирчякли гадынлар да; Фярщад кими эцлцнж вуруб бу дцнйада // Юз оьлуну йола салмыш аьбирчякли анасы да // Нязяр йетир йурдумуза, мин бцсат вар, жялал вар; Той палтары эейинмишдир аьбирчякли гарылар // Аьбирчякли нянями дя басыб кечся бу тякярляр.

Аьдашлы, сиф. Тикинтидя истифадя едилян даш нювц. Йериндя аьдашлы евляр гурулур.

Аьы, ис. Зящяр. Йашамаг онлара аьыдан ажы, Ахтарыр ичмяйя аьы

Аьыл, ис. [яр.ягл.] Инсанда дцшцнмя вя дяркетмя габилиййяти; зяка // Шцур, идрак. Аьыл дейир, галмайажаг йер цзцндя гандан ясяр; Щяр кюнцля илщам кими эяляжякдир эюзял сящяр / Бир мяним аьлымын кямлийиня бах / Айыг аьлымызы шашырырыг биз… / Ян бюйцк црякляр, йеткин аьыллар / Аьлын сяняти ишыгланмады. Аьлымын эюйляри нахыш-нахышдыр / Аьыл уммайырам бош кютцклярдян / Дейин, щеч олмаса, аьлыныз вармы? Ня цчцн аьлымыз бу сирляри…

Аьлыны башына йыьмаг – аьылланмаг, аьыллы олмаг, юз щярякятини юлчцб-бичмяк, фикирляшмяк, дцшцнмяк. О сюзцн аьлымы йыьды башыма. Аьылдан эетмяк мяж. Мяфтун олмаг, вурулмаг, валещ олмаг. [Мярйям:] Аьылдан эедярди мяни эюрянляр. Аьлына эяляни данышмаг – фикирляшмядян ня эялди демяк, данышмаг. Аьлына эяляни данышыр бир-бир. Аьлы чашмаг – чашыб галмаг, ня едяжяйини билмямяк. Муьан сакит, аьлым чашыр, фикрим долашыр.



Аьыллы, сиф. 1. Дярракяли, дцшцнжяли, шцурлу. Мяним чох аьыллы бир эялиним вар. мяж. Тядбирли, юз ишини билян – эюр няляр данышыр аьыллы тялхяк. [Хосров:] Шапур, аьыллы дост, сян даныш бары!

2. Аьла ясасланан, аьлабатан. Щяр аьыллы, щяр мяналы дейилян сюз; Бир сящяр ки, мин бир ятир сачмалыдыр / Аьыллы сайылан сюзляр.

3. мяж. Тярбийяли, ганажаглы. Мяним ширин балам, аьыллы гызым / Дцздцр, аьыллыдыр гызымыз Эцнар. / Аьыллы баладыр, Аллащ сахласын. Эизлямя.. эизлямя, аьыллы эялин!

Аьылсыз, сиф. Аьлы олмайан, дцшцнжясиз, шцурсуз, ахмаг, эиж. [Вязир] Оф… мяндя олсайды, бундакы щцняр!.. [Вагиф] Аьылсыз кюпякляр улдуза щцряр.


с. 1 с. 2 ... с. 40 с. 41

скачать файл

Смотрите также: