Әдістемелік ұсыныс күндізгі, сырттай және қысқа оқу формамен оқитын


с. 1




СӘРСЕН АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ

МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
психология кафедрасы

Қабидуллақызы Ж.

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КЕҢЕС БЕРУ НЕГІЗДЕРІ

Т.Хабалашвилидің «Азбука консультирования» әдістемелік ұсынысы бойынша

Өскемен, 2007
УДК 159.956(075.8)
«Психологиялық кеңес негіздері»

пәніне әдістемелік ұсыныс



Әдістемелік ұсыныс күндізгі, сырттай және қысқа оқу формамен оқитын «психология» мамандығы бойынша студенттерге арналған. Ұсынысқа теориялық бөлімдер кіреді: «Психологиялық кеңес жүргізу кезеңдері», «Консультативтік қатынастың көлемі», «Дағдарыстық кірісудің негіздері», кеңес берудің техникаларын сипаттау, қосымша, әдебиет тізімі.
Кафедраның әдістемелік отырысында қарастырылған 14.02.2007 ж. Хаттама № 2

Психология кафедрасының меңгерушісі:

пс.ғ.к., доцент Мацкевич И.К.

Әдістемелік ұсыныс ШҚМУ Психология және Педагогика факультетінің әдістемелік Кеңесімен бекітілген

Хаттама № ________ от _________

Төрайымы: к.пс.н., доцент Мацкевич И.К.

Рецензенттер: пс. ғ. докторы, профессор Ладзина Н.А.

пс.ғ. к., доцент Мацкевич И.К.

пс.ғ. к. Козловская М.С.

Әр түрлі теориялық бағыттардың авторлары КЕҢЕС БЕРУ жайлы бірнеше түсінік берген:


















Психологиялық кеңестің мәні – адамға өз ішкі күш-қайратын, мүмкіндігін ашуға көмек беру.

Психолог-кеңесшінің кәсіби қағиданың ұстанымдары:


  • Адамгершілік қатынастар өзара құнды.

  • Кеңес беру - клиенттің өзін-өзі актуалдануына және жантануына көмек беру.

  • Кеңес беру кезінде адамның жеке тұлғалық тәжірибесін қана емес рухани байлығын да ескеру қажет.

  • Кеңесшінің мақсаты– клиентке шығармашылық потенциалын - өмірлік күш-қайратының және парасаттылығының көрсеткішін –анықтауына көмек беру.

  • Кеңесші өз кәсіби іс- әрекетінің құралы болып саналып, жауапкершілігін арттырады.

  • Адамның әрқашанда ішкі жан дүниесі бар, бірақ та оған әр кезде жол ашық болмайды.

  • Адамға қарым-қатынас қажет, ал арнаулы қарым-қатынастар клиент пен кеңесшіге көмекші құрал болуы мүмкін.

Клиентке ішкі жан дүниесін танып

білуге көмек көрсету.



Көмек Басқа адамды

көрсету терең түсінуге

қатынастарын талпыну

орнату


Клиент өзін тану, түсіну, мойындау үшін

нені қажет ететінін, өзімен-өзі келісімде өмір сүру үшін не кедергі жасайтыны және қалай анықтау керектігін, өзінің өзекті өмірлік жағдайда өзіне қамқор бола алатындай қауыпсіздік кеңестік тудыру.


Психологиялық кеңестің кезеңдері



Бұл кезең контакттың құрылуына және кеңесшімен клиенттің бірлескен қатысу жағдайға қолдау көрсетіп, ары қарай жылжуына бағытталған.


Кеңесшінің қатысуына не кедергі келтіреді ?



Қатынас орнату кезеңінде кеңесшінің негізгі құралы – тыңдау.



Тыңдау пассивті /енжар/ немесе рефлексивті емес және активті /белсенді/ немесе рефлексивті болады.







Бұл клиенттің айтылған әңгімесінің мазмұнына жақын қысқаша қайталау.
Қысқаша қайталаудың қолдану талаптары:

Қысқаша қайталау клиенттің негізгі ойын сақтау қажет; әңгіменің маңызды жерлерімен шектелу; айтылған ойдың мазмұнын өзгертпеу және өздігінен бір нәрсе қосу керек емес. Техниканы дұрыс қолдану клиенттің нақты және қысқа, анық өз ойын ашуға көмек береді.


Қысқаша қайталау техникасын қолданудың нәтижесі қандай ?

  • клиентке тыңдап отырғанымызды және дұрыс ұққанымызды көрсетеміз;

  • клиентке біздің дұрыс ұқпай қалған жерлерімізді түзетуге мүмкіндік береміз;

  • клиентке оқиғаның басқа жағынан байқауына мүмкіндік береміз;

  • клиенттің жағдайды айқын ашуға немесе өзінің осы оқиғаға көзқарасын анықтауға мүмкіндік береміз;

  • басымдық орнатамыз: клиент үшін – неден бастау керек екенін, консультантқа – не істеу керегін.


Қысқаша қайталаудың мысалдары:





Қорытындылау кезеңінде проблеманың басымды идеясы баяндалады.
Қорытындылау клиенттің барлық әңгімесіне немесе бір кезеңіне бағытталады.

Қорытындылауды қай кезде қолданады:


  • сұхбаттың басында құру мақсатымен;

  • бір тақырып біткенде және басқа тақырыпқа өтетін кезеңде немесе кеңестің келесі кезеңіне өткенде;

  • әңгімеге бір бағыт берудің қажеттілігінде;

  • кездесудің аяғында: сұхбаттың маңызды жерлерін анықтағанда және келесі сессияға тапсырма берген кезде.



Бұл клиенттің күйзелісін көрсету. Клиент бұл күйзелістер туралы тура айтпаса да, бар екенін вербалдық емес құбылысынан немесе жағдайынын ерекшілігінен кеңесші анықтай алады
Қысқаша қайталаумен тығыз байланысы болғанымен айырмашылығы да анық: клиенттің сезімдерін бейнелеуде кеңесшінің назары әңгіменің мазмұнына емес клиенттің сезіміне аударылады.
Клиенттің сезімдерін бейнелеу қай кезде пайдаланады?

  • егер клиентке өз сезімдерін көрсетуге мімкіндік беру қажет болса,

  • егер клиенттің мәселеге байланысты өз күйзелістері туралы айқындау айтуға қажеттілік туса;

  • егер клиентке өз сезімдерін дауыстап айтуға қажеттілік туса .


Техниканы қолдану талаптары:

  • Сезім күйзелісінің нақты сөзін табу.

  • Клиенттің тек қане өзекті сезімдерін бейнелеу.

  • Әр уақытта бір сезімді бейнелеу.

  • Негативті бейнелеуден позитивті бейнелеу тиімді: «Сіз өзіңізді қорлағанын сезінесіз бе» дегеннен «Сіз өзіңізді бақыттымын деп сезінбейсіз бе» деп айтқан жөн.





Кеңес беру кезіндегі кеңесшінің клиентке анық көрсететін эмоциялары.
Кеңесшінің клиентке неліктен өз сезімдерін ашу қажет?

  • сенім атмосферасын құру үшін;

  • өзара қарым-қатынастың нығайуына;

  • клиенттің өз күйзелістерін мойындау үшін;

  • клиентке өз табиғатын тану және ұғуына көмек беру үшін.







Ақпаратты жинау үшін келесі сұрақтарды қолдануға болады:

  1. Қашан және қандай жағдайда пайда болды? немесе Проблеманың пайда болуы немен байланысты?




  1. Бұл проблема нешінші рет қайталанды? немесе Осындай жағдайлар өткенде болды ма? Егер жауап ИЯ болса – Бұрын осы проблеманы қалай шештіңіз?




  1. Ең алғаш осы жағдай қашан болды және Сіздің өміріңізде сол кезде не болды? Қалай болды? Кім куә болды? Ол адамдар не деді және не істеді?




  1. Бұл проблема қай жерде жиі болады? немесе Осы проблемаға не себеп болады?




  1. Бұл проблема қай жерде сирек болады? (орын туралы, адамдар туралы, уақыт туралы анықтау). Сіздің ойыңызша, бұл неге байланысты? Бір заңдылықты байқадыңыз ба?




  1. Бұл проблема отбасындағы және достар арасындағы қарым-қатынасқа қандай әсер етеді? Жанұяңыздың мүшелері неге осы жағдай болғанын түсінеме?




  1. Осы проблеманы көтеруге не көмектесті?




  1. Проблеманың күрделенуіне не себеп болу мүмкін?




  1. Егер мәселе шешілсе Сіздің өміріңізде қандай өзгірістер болуы мүмкін? Қалай өзіңізді сезінесіз? Басқа адамдар бұл өзгеріске қалай қарайды?




  1. Сіздің проблеманыздың шешілу жолдарын дұрыс таңдағаныңыздың белгісі не болады? (мінез-құлықтың құбылыстарын бейнелейді).

Ақпарат жинау үшін ашық сұрақтарды қолдану қажет.



Ашық сұрақтар – бұл «ия» немесе «жоқ» деген жауаптарды қолдануға мүмкіндік бермейтін сұрақтар.


Ескерту:

  • Екі сұрақты қатарынан қоюға болмайды! Бір сұраққа жауап алмай екінші сұрақты қоймаңыз!

  • Көп жөнсіз қойылған сұрақтар әңгіменің тиімділігін төмендетеді !


Сұрақ қойғанда ескеріңіз:

«Кім, не?» - нақтылыққа бағытталған сұрақтар.

«Калай?» - адамның мінез-құлқына және ішкі өміріне бағытталған сұрақтар.

«Неліктен?» - жаңашылыққа, интеллектілендіруге бағытталған сұрақтар.

«Не үшін?» - адамның мінез-құлқының нақтылы мотивін анықтауға бағытталған сұрақтар. Бұл сұрақтарды алғашқы кезеңде пайдаланған тиімді.

Жабық сұрақтардан аулақ болыңыздар. Себебі – ол сұрақтар клиенттің жауабына кедергі жасау мүмкін.

Клиенттің ұғынықсыз жауаптарын анықтауға тырысу қажет.

Сұхбат кезінде консультант клиенттің проблемаларына терең көңіл аудару және шағымдарын реттеуді байқауға болады.




ШАҒЫМ ЛОКУСЫ

М С

Ә Ұ

С Р

Е А


Л Н

Е Ы


С

ӨЗІНДІК

ДИАГНОЗ
1) ШАҒЫМ ЛОКУСЫ (бағытталуы) - кімге /субъекттік локус/ немесе неге /объекттік локус/ клиенттің шағымы бағытталғанын көрсетеді



Клиенттің шағымдары

субъекттік локус

объекттік локус

  1. жалпы отбасына (отбасында жағдай нашар)

  2. жұбайына (мінез-құлқына, ерекшеліктеріне)

  3. ерлі-зайыптық қарым-қатынасқа (махабаттың жоқтығына, түсінбеушілікке)

  4. балаға (мінез-құлқына, дамуына, денсаулығына)

  5. өз-өзіне (мінезіне, қабілеттеріне, қассиеттеріне)

  6. басқа адамдарға (әже, атаға)

  1. мінез-құлқының өзгеруіне немесе психосоматикалық денсаулығына (энурез, қорқыныш, бір ойдың кетпеуіне)

  2. жыныстық, жастық, рольдық мінез-құлқына; жұбайлық, бала, әже, ата статуске сай болмауы.

  3. психикалық нормаға сәйкес мінез-құлық (әлеуметтік ақыл-ойдың нормасы)

  4. Тұлғалық-психикалық ерекшеліктеріне (баяулық, сезімталдық, еріксіздік)

  5. Психологиялық жағдайға (қарым-қатынасты, бір-бірін түсінуді жоғалту )

  6. объективті қиындықтарға (жұмыс, тұрмыс)



2) ӨЗІНДІК ДИАГНОЗ – бұл клиенттің өзінше проблеманың себептерін түсіндіру. Түсіндіру клиенттің өзі, отбасы, адамаралық қатынастар туралы елестеулеріне негізделеді.
Жиі кездесетін өзіндік диагноз:

  • «Біреудің зұлымдығы» - осы жағдайға дұшар болғаны сол адамның кесірінен.

  • «Психикалық ауытқу» - жағдайға қатысты адамды психикалық ауруға жатқызуы.

  • «Тұқым қуу бағдар» - мінез-құлықтың ерекшеліктерін тұқымымен байланыстырады.

  • «Жеке тұлғалық ерекшеліктері» - мінез-құлықтың ерекшеліктерін қалыптасқан тұлғалық әрекеттермен байланыстырады.

  • «Өзінің қате әрекеттері» - өткен өміріндегі және қазіргі замандағы негативті жүріс-тұрысымен байланыстырады.

  • «Өзінің тұлғалық қателіктері» - өзінің тұлғалық қасиеттеріне негативті бағалау (мазалану, өзіне сенбеу, тәуелді болу).

  • «Басқа адамдардың кірісуі» - әже, ұстаз, ажырасқан жұбайы және т.б.

  • «Жайсыз жағдай» - жұмыс өзгерту, ажырасу және т.б.


3) ПРОБЛЕМА – бұл клиенттің өзгерте алмайтын, бірақ өзгертуге ниеті бар жағдай.

Жиі кездесетін ПРОБЛЕМАЛАР:

  • «қолымнан келмейді, бірақ үйренгім келеді» (әсер ету, шыдау, конфликтіні шешу);

  • «ұқпаймын, ұққым келеді» (баланы, жұбайымды және т.б.)

  • «не істерімді білмеймін, білгім келеді» (кешіру, кету, жұмыстан шығу)

  • «жоқ, бірақ болса деймін» (батылдық, ерік, бақыт)

  • «қалай екенін білемін, бірақ істей алмаймын» (қосымша стимул керек және ішкі жан дүние)

  • «өзімнің қолымнан келмейді, бірақ жағдайды өзгерткім келеді».

  • «жағдайым нашар, ары қарай қалай өмір сүретінімді білмеймін» - осындай да терең ойлар келу мүмкін.



4) СҰРАНЫС – бұл алғашқы кездесуде клиенттің психолог-маманнан күтетін көмегін қажет теп көрсету. Әдеттей мәселе мен сұраныс бір формада кездеседі: – «қолымнан келмейді, бірақ үйренгім келеді - үйретіңіз».


Сұраныс түрлері

Клиенттің сөйлемдерінің мысалдары

*Эмоциялық және моральдық қолдау

*Сараптамаға көмек көрсету


*Ақпарат туралы сұраныс

*Дағдыларды үйретуге сұраныс

*Дұрыс ұстанымдарын бағыттау үшін сұраныс

*Жанұя мүшелеріне әсер етуге өтініш білдіру



«Менікі дұрыс қой?», «Мен – жақсы адаммын ба?»

«Мен өзіме сеніңкіремей тұрмын, көмек сұраймын.»

«Бұл туралы не белгілі?», «12 жасар балаға бұл мінез-құлық нормаға сай ма?»
«Менің қолымнан келмейді, үйретіңіз»
«Сол үшін баланы жазалауға бола ма?», «Конфликтті жағдайда өзіңді қалай ұстау керек?»
«Балама сол қорқудан арылуына көмек беріңізші», «Менің баламды өзінің құрбыларымен араласуды үйретіңізші», «Күйеуіме есірткеден құтылуға көмек беріңізші».

СОНЫМЕН, айтылған шағым бір белгілі сюжет бойынша өтеді.



Мысалы:

  • клиент өз баласымен қайшылықтар туралы айтады, бірақ нағыз проблеманың түбі күйеуі екеуінің арасындағы түсінбеушілікте жатыр (локус бойынша шағымның жасырынды және нақты мазмұны);

  • клиент жағдайдың себебін айналасынан көреді, бірақ нақты себебі өзінің қате әрекеттерінде (өзіндік диагноз бойынша шағымның жасырынды және нақты мазмұны);

  • клиент басқа адамға көмек сұрайды, бірақ ол көмек клиенттің өзіне керек (сұраныс бойынша шағымның жасырынды және нақты мазмұны).

Сараптама кезінде мәселе мен сұраныс анықталады. Жетіспейтін мәліметтер қажет болса психодиагностикалық зерттеу өткізуге болады.





Болжам – бұл клиенттің психологиялық қиындықтары туралы кеңесшінің тұжырымдары.

Алдымен клиентке кез келген болжамды айтпастан бұрын, кеңесші клиенттің өмірінде не болып жатқанын жинақтай отырып, пайда болған барлық болжамдарды тексеріп, клиентке осы жағдайға ең тиімді болжамға тоқталуы қажет.



Пайда болған болжамдарды тексерубұл кеңес берудің үшінші кезеңінің негізгі мазмұны .

Кеңес берудің үшінші кезеңінде әңгіме жүргізу техникасы біршама өзгереді (Алешина Ю., 2001):



Егер алдыңғы кезеңде мәселе туралы мәлімет жинауда кеңесшінің сұрақтары монологке бағытталса, үшінші кезеңде сұрақтар кеңесшінің ойын анықтауға бағытталады (болжам түрлері).

Осы кезеңдегі сұрақтар – жалпы жағдайды анықтауға бағытталған ізденіс қадамдар. Сұрақ екі бөліктен тұрады: клиенттің айтқанын қайталау + сұрақ.



Мысал: «Сіз әңгімелестіңіз сол адаммен … сосын?».

Тек қана кеңес жүргізудін үшінші кезеңіде клиенттің басқа адамдарға көзқарасы, әр түрлі жағдайлардағы мінез-құлығы, қарым-қатынастың таңдау паттерндары талданады.
Нақты жағдай туралы әңгімеде мына мәліметтер болу керек:

Кеңесшінің пайда болған бірнеше болжамдарын тексеру үшін 2-3 нақты жағдайдың мысалдарын сараптау қажет. Егер талдаған барлық мысалдарда ұқсас мінез-құлықтың және күйзелістің паттерндары сәйкес болса ғана болжамды дәлелденген деп санауға болады.

Клиентті сұрау кезеңіндегі жағдайды іріктеу принциптері:


  • таңдалған жағдайлар клиент шағымының мазмұнына сәйкес болу қажет;

  • талданатын жағдайлар клиенттің өміріндегі жиі кездесетін қарым-қатынастар болу қажет;

  • бұл жағдайлар қарым-қатынастың негативті, позитивті және нейтралды мінездемесін көрсетуге арналған.





Проблемамен жұмыс істеу:

Проблемамен жұмыс мына мақсаттарға бағытталған:



  • күрделі өмірлік жағдайдан шығуды іздеу;

  • шығудың әдіс пен тәсілдерін анықтау;

  • адамның қойылған мақсаттарын жүзеге асыру мүмкіндігінен айыратын және ішкі жан дүниесіне жол кесу мәселелерді шешудің қиыншылықтарын анықтау.


Психокоррекциялық әсер ету бұл клиенттің өзіне деген қатынасын өзгертуге тырысу, бұл өзгеріс өмірлік жағдайды оңайлатып, проблеманы шешеді.

Тәжірибесі аз кеңесшілер сессияның осы бөлігінде қиналады: кеңесші клиенттің проблеманы туындатып НЕНІ және ҚАЛАЙ әрекеттенгенін біледі, бірақ оны қалай көрсетуін білмейді.

Әр түрлі психотерапевтикалық мектептердің авторлары психологиялық түзету кезеңінде бірнеше факторлардың маңыздылығын білдіртеді: З. Фрейдте - катарсис; В. Франклде – тұлғалық өзгерістер; К. Роджерсте – мәнге ие болу.

Сонымен, психокоррекциялық әсер ету неден құралады?

Клиенттін проблеманы туындатып НЕНІ және ҚАЛАЙ әрекеттенгенін көрсету.
Психокоррекциялық әсер

ету тәсілдері.


  • Клиент әңгімесіндегі қайшылықтарды анықтау, түсінік беру арқылы айналадағы негіздерді қайта құрастыру. Бұл тәсіл өмірлік жағдайды басқаша көруіне әсер етеді.

  • Жаңадан пайда болған өзгеруді бекіту үшін бар көңіліңмен клиенттің мінез-құлқының ерекшеліктерін талдау (Мәселені туындату үшін клиент негізінде НЕ істейді).

  • Тағы да бір маңыздылық: клиент өз мінез-құлқымен неге жеткісі келеді, проблема оның қандай қажеттілігін қанағаттандырады.





  • Адамның өзінің өмірлік жағдайына қатынасын өзгерту үшін оның бұл жағдайды қабылдауын кеңейту қажет және басқа адамның көзімен қарауды ұсынады.

  • Сонымен, клиенттің әңгімесіндегі қайшылықтар жойылды, клиенттің осы жағдайдың түбінде жатқан мінез-құлқының ерекшеліктері сарапталды, пайдасы анықталды, енді (егер жақсы жұмыс істелінсе) консультанттың және клиенттің санасында оқиғаның өткен кезеңдері тізіледі. Психологтың болашақтағы міндеті – клиентке позитивті мінез-құлықты таңдауына көмек беру және де сыңға ала отырып бір нұсқаны таңдау.

Психокоррекциялық әсер ету әр кезде оңай өтпейді, кейде консультант клиенттің қарсылық көрсету кездеседі.






Кеңес беру кезінде клиенттің қарсылық көрсетудің мәні.


  • Клиент консультантқа өте маңызды нәрсеге жақын келгеніне және сол нәрсемен қиын екеніне белгі береді.




  • Адамға өзінің ауыр тәжірибесімен жақындасуға және қайраттылықты сақтауына көмек беретін психологиялық қорғаныс іске қосылады.



Консультант клиенттін қарсылық көрсетуіне орын тағайындайды.



Сессия кезінде клиентпен болған өзгерістерді бекітіп және реалдық өмірмен байланыстыруға көмек беруге бағытталады.

Сессияның аяқталуы – ерекше кезең! Сіз осы кезеңді қалай өткізесіз солай клиентпен консультанттың ары қарайғы қатынастарының дамуына және жетістіктерінің деңгейіне әсер етеді.


Сессияның аяқталу бөліміндегі іс-шаралар.

  • Сессияның қорытындысын шығару.

Клиентпен консультанттың тек қана бір шешімге келгені емес, өте маңызды клиенттің саналы түрде сол көзқарас қалай туғанын мойындауы. Ол үшін
әңгіменің аяғында қысқаша (3-4 сөйлем) мазмұндау қажет.


  • Клиентпен консультанттың болашақтағы қарым-қатынасын (қашан, қай уақытта, неше рет, қандай ақыға) немесе қажетті басқа мамандармен талқылау.

Қайта кездесудің мүмкіндігі туу үшін келесі кездескенде қандай мақсаттар шешетінін және неше кездесу қажет екенін анықтау қажет.




  • Қоштасу (клиентті кабинеттің есігіне дейін шығарып салған жөн, клиенттердің босағада кездесіп қалмауына жағдай жасау қажет).


Контрактіні қалыптастыру үрдісі.

Клиент




Кеңесші


















Алғашқы сұраныс



Өзекті жағдайды зерттеу

Болжамды құру






Клиенттін қиындықтарын анықтау



Жұмыстық сұраныс



Мәселені қалыптастыру


Психологиялық диагноз



Өзінің ролін және жауапкершілігін анықтау

Жауапкершілікті бөлу

Өзінің ролін және жауапкершілігін анықтау




Шарттарды анықтау

(кездесулердің жиілігі, сессиялардың ұзақтылығы, қаржы мәселесі, шарттарды бұзу жайында қолданатын жазаны анықтау)



Клиенттің және кеңес берудің қауіптілігіне, клиенттің проблемасын шешуіне арналған техниканың таңдауына және қолдануына кеңесші жауапты.

Проблема шешілу үшін белсенділікке, өзгерістерге дайындылығына клиент жауапты.

Консультативті қатынастардың кеңістігі

(канадтық психотерапевт Карл Томның идеясы бойынша)


Консультативтік кеңістік клиенттің кеңес беру барындағы өзгерістерді мойындау және кеңес беру үрдісіндегі мінез-құлық еркіндігін таңдау.

Кеңесші иеленген қай позиция қандай деңгейде клиенттің бастан кешіп отырған өзгерістерін мойындауына қабілетті болып келеді және қай позиция қандай деңгейде клиенттің өзіндік мінез-құлқын еркін таңдауға мүмкіндік беретінін қарастырайық.


Мінез-құлықты еркін таңдаудың

азаю тенденциясы
Манипуляция Конфронтация



Қамқорлық Шабыттылық

Жоғары сол жақ квадрант – клиенттің бір мезгілде болып жатқан өзгерістерді мойындамай және өзінің мінез-құлқын таңдау еркіндігінің азаюына консультант күш-қайратын бағыттау, бұл манипуляция жасау.

Бұл консультативтік кеңістіктің Ұраны– «Қулықпен қалаларды жеңеді!»



Жоғары оң жақ квадрант - клиентке өзіндік тәжірибесін мойындатып, бір мезгілді өзінің мінез-құлықты таңдау мүмкіндігін шектеуге бағытталған кеңесшінің ұстамын бейнелеуге бағытталған.Басқа сөзбен айтқанда ол - конфронтация. Ұраны – «Тек қатаң шектеулер клиентті өзгерте алады!»

Төменгі сол жақ квадрант клиенттің мінез-құлқы таңдау еркіндігінің жоғары деңгейі кезінде клиенттің болып жатқан өзгерістерді мойындамауына кеңесшінің күш салу сипаттамасы. Бұл кеңістікті қамқорлық деп атайды. Ұраны – «Терапевт клиентке не керегін біледі және өзінің соңынан ертуі қажет!»

Төмеңгі оң жақ квадрант. Клиенттің өзіндік тәжірибені мойындап, бір мезгілде өзіндік мінез-құлықты таңдау еркіндігін өсуіне кеңесшінің күш салуына сипаттайды.Бұл шабыттылық және өсу кеңістік. Ұран – «Тек клиенттің өзі ғана таңдауды жасап, өсе алады!»
Төрт кеңістік кеңес жүргізу процессіндегі кеңесшінің төрт ұстанымын анықтайды. Әрбір кеңістік клиент үшін түрлі бағыттарды дайындайды:

  • манипуляция кеңістігі – жантықтықпен өзгеруі

  • конфронтация кеңістігі– мақұлдықпен мойындау

  • қорғау кеңістігі – тәуелділікпен өсуі

  • шабыттылық кеңістігі – тәуелсіздікпен босатылуы

Кез келген ұстаным кеңесшінің спецификалық әрекетімен анықталады. Әрбір кеңістік кез-келген кеңесшінің тәжірибесінде қолданады. Біздің кәсіптік міндетіміз – кеңес процесінде өзімізбен болып жатқандарды мойындау, өз орнымызды анықтау болып табылады.


Сонымен, кеңес берудің екі жалпы мақсаттары:

бірінші – клиенттің басына түскен нақты міндетті немесе жағдайды шешу; екіншісі – клиенттің өмірлік жағдайының күрделілігін мойындауы. Бірінші ықпал мәселеге нысандалған болса, екінші ықпал – клиентке.

Зерттеулер бойынша (E.Nevis 1990) кеңесші жұмыс барысының нысанын таңдаған кезде екі жолға тоқталады: әрекет тудыру және түрткі беру.





Түрткі Әрекет

беру тудыру

Түрткі беру стильдегі кеңес берудің мақсаты – клиент санасын жаңа дағдыларды игеруге түрткі беру, яғни нақты жағдайда немесе жалпы өмірде тиімді болу үшін. Түрткі беру деген - яғни, клиентпен болып жатқанға қатысты өзгерістерді шақыру болып табылады.

Әрекет тудыру стиліндегі кеңес беруге бағдарланған кеңесші клиентте болып жатқан өзгерістер сырттай қатынас арқылы болғанын біледі, ол жаңарту және бейімдеу мақсатымен клиенттің санасына жақындап бір әрекетке итермелейді.
Сынау және түрткі беру стилімен бағытталған кеңесшінің мінез-құлықтық сипаттамасы.

Түрткі беру


Әрекет тудыру

Өзіңіз өмірде кім екендігіңізді көрсететін мінез-құлық


Бір оқиғаны тудыруға бағытталған әрекет

Клиенттің қандай да бір қасиеттерінің көрінуіне бағытталған кеңесшінің мінез-құлқы.

Клиентті белгілі бір әрекетке итермелейтін алдын ала жоспарланған мінез-құлық, белсенді әсер етуге бағытталған.


Сенімін, үмітін, қорғаныс сезімін, перспективалық өсудің пайда болуына қабілетті мінез-құлық, клиенттің өз мүмкіндігіндегі қызығушылығы мен сенімін қолдау.


Күтулерді, түсіністікті және келісімді шарттарды бұзатын әрекет.

Иландырусыз, клиенттің функциялауын бұзбай өзінің дағдыларын және құндылықтарын шеру.

Клиенттің әдетті өмірлік ағымына кедергі жасайтын немесе бір құрылымын бұзатын әрекет.

Клиенттің қандай да бір жетістікке жету мақсатын қоймайтын әрекет.

Клиент кеңесшінің мінез-құлқына амалсыздан бір әрекет жасау керек.

Кеңес стилімен және көрсетіп жатқан көмектің тиімділігімен байланысты іздеп қажет жоқ, кеңес кезінде ниет нәтижеге кепілдік бола алмайды. Кеңесшілер екі стильді де нәтижелі тәжірибеде қолданады. Басқасы маңызды – қаншама біздің стиль саналы түрде қабылданды.









Бұл клиент айтқан жағдай кеңесшінің өзекті мәселесінің ауданына қарбаласуы. Сол уақыттан кеңесші клиентпен де және оның күйзелісімен де емес, ойы өз-өзінде және өз күйзелісінде.
Сөйлем-қақпандар:


Қақпанға түсудің себептері:


  • Басқа адамның сезімдерін өзгерту немесе мәселесін шешу – Сіздің міндетіңіз деп сезінсеңіз.

  • Клиенттің мақсаттарын жеңілдетуді ниеттенсеңіз.

  • Клиенттің уайымдарынан қашу, жауап реакциясынан қорқу. Нәтижесі – клиенттің қайғысын барлық тәсілдермен жеңілдету салдары ретінде.

  • Келіспеушіліктен қорқу.

  • Клиенттің әрекетіне үшін кінә сезіну.


Қақпанға түспеу үшін не істеу керек?

  • Келісім-шартсыз көмек көрсетпеңіз (бұл өзара айтылған келісім; келісімде клиент жақтан өзгеру туралы шағым болу қажет; кеңесшінің тарабынан өзгеріс туралы ұсыныстар; клиенттің ұсынысты қабылдау).

  • Клиент шамам жоқ дегенге сенбеңіз.

  • Егер шамам жоқ десе де ішкі күш-қайратымен қолдануына көмек беріңіз.

  • Жұмыстың 50 пайыздан артығын өз мойыныңызға алмаңыз.

  • Өзіңіздің көңіліңіз соқпаса – істемеңіз.


Дағдарыстық интервенцияның негіздері.
«Дағдарыс кезінде көмек көрсету - бейтаныс аймақта жүргенмен тең, тың жолмен жүргендей. Сондықтан, бұл кезде әрекеттің алгоритмі туралы емес нақты жағдайда әрекеттің шешу жолын бейнелейтін негізгі принциптер мен тәсілдер туралы айту керек.»

Дағдарыс кезінде адам пайда болған жағдайдан шығу жолын көрмейді. Бірақ дағдарыс бір жағынан ауыр күйзелістерімен түйсіктер болса, екінші жағынан осы кезеңде адам жаңа тәжірибеге дайын.

Гленнис Перри (Как справиться с кризисом, М. 1995)







Дағдарыс интервенция принциптері:

  • дағдарыстық интервенция адамға емес мәселеге бағытталған;

  • дағдарыстық интервенцияға ескі жараларды қозғамау, үйткені адамның олармен күресетін күші жоқ;

  • дағдарыстық интервенция өзекті жағдайға бағытталған;

  • дағдарыстық жағдайға барлық шешілмеген проблемалар және сақталған эмоциялар қабаттасады, (кейде клиент оны біледі, кейде білмейді) өте маңызды осы проблемаларды анықтау, қазіргі заманда осы проблеманың орнын табу, содан кейін ғана өзекті проблемаға көңіл аудару қажет. Белсенді тыңдау дағдылары когнитивті және аффектті ұғынықсыздарды азайтады.

  • дағдарыстық интервенция тек қана проблеманы шешу емес,

проблемамен жұмыс істеуге бағытталған.

Тапсырма: дағдарыстық интервенциямен кеңестің айрмашылықтарын анықтап көрсетіңіз.



Дағдарыстық процесінің динамикасы



  • проблеманы шешкенде икемділік байқалады

  • қысымның өсуіне қарамастан қысым мен өзін бос ұстауы бір –біріне сәйкес келеді

  • адам әдеттегі паттерндерді және қорғау механизмдерін проблеманы шешу үшін қолданған кезде ішкі жан дүниесіне көңіл аударады

Клиенттін бейімделу кезеңінде психологтың кабинетіне бармауы мүмкін, үйткені ол өзі проблеманы шешуіне мүмкіндік бар.

Егер таныс әдістер проблеманы шешуге мүмкіндік бермесе, сол кезде келесі кезең орын алады:

Қобалану ары қарай өсе берген сайын:



  • сенімсіздік пен қорқыныш сезімі өседі;

  • жаңа ішкі күш-қайрат жинастырылады, яғни проблеманы жеңудің жаңа тәсілдері пайда болады;

  • проблеманы шешудің икемділігі төмендейді;

  • қысым көрсеткіші өзін бос ұстаудан әлде қайда биік;

Осы кезеңде адам айналасындағылардың көмегіне мұқтаж және ашық болады. Егер адам көмек таппаған күнде, ол ...




Дәрменсіздік пен үмітсіздік сезімдер сияқты, үрей де ұлғая түседі:



  • адамның эмоциясы және ой-үрдісі ұйымдаспаған, бір келіспеушіліктің түйсіктері қатысады;

  • дағдарысты жеңетін үйреншікті механизмдер бұзылады;

  • жақын адамдар көмек көрсетуші ретінде қабылданбайды;

  • кейде жағдайды шешу үшін адам құқыққа қарама-қайшы келеді (өзіне қол жұмсау, адам өлтіру)

Көбінесе осы кезеңде кеңесшіге келеді. Кеңесші барлық жағдайда клиентке көмек бере алмайды, бірақ та сол жағдайды өз қолына алуды, шешімнің жолдарын көруге мүмкіндік тудырады.

Дағдарыстың дамуы кез-келген кезеңде аяқталу мүмкін.



Дағдарыспен жұмыс















А. Қосымшасы

ЖЕТЕКШІ РЕПРЕЗЕНТАТИВТІ МОДАЛЬНОСТТАР

Реакция

көрсет

кіштері

Визуалды

Аудиалды

Кинестетикалы

 Тұрған тұрысы

Қол бұлғауы

Аралығы

Иығы кең ашылған, арқасы түзу,

Қол бұлғауы кең, яғни өлшем мен формасын көрсетеді

Аралығы қашық

Тұрған тұрысы жағдайға байланысты

Қол бұлғауы да жағдайға байланысты; қозғалыстары вертикалды немесе горизонталды, иықтары төмен түскен, бір аяғымен «еркін» тұрады, басын иығына басымды ұстайды. Аралығы орташа, партнерге байланысты

Тұрған тұрысы еркін, бос, иықтары төмен, арқасы еркейінкі, бір нәрсеге сүйеніп тұрады,

Қол бұлғауы аз байқалады, мазасыз.

Аралықтығы аз

Дауыстың күші

Лексика

Предикаттар

Даусы қатты, көбінесе жоғары, аффект кезінде қышқыруы мүмкін, сөздері бейнелермен байланысты (түс, формасы). Етістіктер – көру, қарау. Эмоцияға көп берілмейді.

Сөзді естиді, логикалық және абстрактілік ойы дамыған. Сөздері әрекетпен байланысты. Жағдайға байланысты мәнерлеп сөйлейді, біреуді мазақтап қайталауды ұнатады.

Дауысы басымды, қатты емес, мәнерсіз, айқайламайды, лексикасы сезіммен және түйсікпен байланысты.

Еске түсіру кезінде көз қозғаушы рефлекстер ( оң қолмен жұмыс істейтіндер)

Жоғары қарау, төбеге

Сөйлесіп отырған адамнан өткізу, немесе басқа жаққа

Төмен

Мінез-құлықтық реакциялар

Ұйымдасқан, үнемді, байқампаз, сыртқы киімге көз салады, суреттерді, бейнелерді еске сақтайды, шуға көп көңіл аудармайды, сөзді алғашқы рет көргенде шатасып қалады. Күрделі ңұсқауларды ауыр қабылдайды.Иитуиция дамыған, тіл байлығы зор.Көзін ойланғанда біраз қысады. Талғамы жақсы, жазуы әдемі, жазғандары тиімді. Сөйлескенде жағын көтерінкірейді.

Шуға тез мән береді, дауыстап оқиды, басқа тілдерді, техикалық пәндерді тез меңгереді, музыканы жақсы көреді. Дауыстап оқып мәліметті меңгереді. Тез оқиды, даушылар. Өз-өздерімен сөйлеседі. Құжатты құрастыруды ұнатады.

Комфортты және дене шынықтыруды ұнатады. Көбінде акселераттар. Оқығанда әрбір жолды бармақпен көрсетіп оқиды. Өзі бір нәрсе жасап шығарса, сезімдік тәжірибе алса тез меңгереді. Сөйлемдері қысқа да нұсқа, тұрысын жиі өзгертеді, төмен қарайды.

Қарым-қатынас стилі

Тез сөйлейді, визуалды көрсеткіштерді ұнатады, жұмыстың үлкен көлемін меңгеруге тырысады. Көп сөйлейді.

Ырғақпен сөйлейді, әңгімелесуді, дауласуды ұнатады, қайтымды байланысты, талдауды, қорытындылауды

Жай сөйлейді, сонымен қатар бір нәрсе істейді, төмен қарайды. Ісіне қарап адамды бағалайды. Әрекетте шеруді ұнатады.


Б. Қосымшасы

Johari терезесі


Клиент

Кеңесші

Мен өзім туралы білетін нәрселер

Мен өзім туралы білмейтін нәрселер



Басқалар білетін мен туралы нәрселер


Мен - белгілімін


Ақ

таңбалар

Басқалар білмейтін мен туралы нәрселер


Мен-

жасырындымын


Мен -

белгісізбін

Адам өзі туралы айтып отырғанның ішінде өзі де басқалар да бірдей білетін нәрселер бар.

Бұл - «Мен - белгілімін».

Өзі білетін, бірақ басқалар білмейтін нәрселер болады.



Бұл - «Мен - жасырындымын».

Басқалар білетін, ал өзі білмейтін нәрселер болады.

Бұл - «Ақ таңбалар».

Өзі де білмейтін, басқалар да білмейтін нәрселер болады.

Бұл - «Мен -белгісізбін».

Қолданған әдебиет:




  1. Алешина Ю.Е. Индивидуальное и семейное психологическое консультирование. - М.: Изд. центр консорциума «Социальное здоровье России», 1994.

  2. Коттлер Дж., Браун Р. Психотерапевтическое консультирование. СПб.: Изд-во «Питер», 2001.

  3. Кочюнас Р. Психологическое консультирование и групповая психотерапия. – М.: академический проект; Трикста, 2004. (Серия «Gaudeamus»)

  4. Крупенин А.Л., Крохина И.М. Эффективный учитель. Практическая психология для педагогов. – Ростов н/Д.: Издательство «Феникс», 1995, 480 с.

  5. Мей Р. Искусство психологического консультирования. - М.: Независимая фирма «Класс», 1994

  6. Мастерство психологического консультирования/ Под ред. А.А. Бадхена, А.М. Родиной; Ин-т психотерапии и консультирования «Гармония». – 2-е изд. – СПб.: ООО «Береста», 2004.

  7. Психотерапевтическая энциклопедия / Под ред. Б.Д. Карвасарского. — Санкт-Петербург: «Питер», 1998.

  8. Хабалашвили Т.А. Азбука психологического консультирования. /Усть-Каменогорск, 2006

  9. Орысша-қазақша сөздік, Русско-казахский словарь/ Психология/ Павлодар, 2002

  10. Казахско-русский терминологический словарь. Педагогика и психология. Алматы.2000


Әдістемелік ұсыныстың авторы:

Хабалашвили Татьяна Александровна

психология кафедрасының оқытушысы

Телефон: 87772208962

Аударған және қазақша құрастырған соавтор:

Қабидуллақызы Жанар

психология кафедрасының оқытушысы

Телефон: 87772325980
Тексерген:

Берекбусунова Гульжан Мальшарипқызы

психология кафедрасының оқытушысы

психология кафедрасының телефоны:




Мекен жайы: Өскемен қаласы,

30-шы Гвардиялық Дивизия көшесі, 34

С.Аманжолов атындағы ШҚМУ

бас корпусы 335 аудитория



500 экз.
с. 1

скачать файл

Смотрите также: